Acil Durum Planı Kimler İçin Zorunlu? (2026)
Bir işyerinde yangın çıktığında kimin itfaiyeyi arayacağı, kimin elektriği ve gazı keseceği, çalışanların hangi kapıdan hangi toplanma alanına gideceği ve engelli bir çalışanın kim tarafından tahliye edileceği önceden yazılı olarak belirlenmemişse, o işyerinde acil durum planı yok demektir. Dosyanın rafta duruyor olması bunu değiştirmez.
Bu yazı planın nasıl yazıldığını değil, ondan önce gelen soruları yanıtlıyor: yükümlülük kimi bağlıyor, kim hazırlıyor, ne sıklıkta yenileniyor, alt işveren ve ortak binalarda ne oluyor ve bir denetimde tam olarak ne isteniyor? Hazırlama adımlarının teknik ayrıntısına ihtiyacınız varsa, yazının içinde uygulama tarafını anlatan kaynağa yönlendiriyoruz.
Acil durum planı hangi mevzuata dayanır?
Yükümlülüğün kaynağı iki metindir:
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Md. 11 ve 12): işverene, işyerinde ortaya çıkabilecek acil durumları önceden değerlendirme, önleyici tedbirleri alma, ilk yardım–yangınla mücadele–tahliye organizasyonunu kurma, dışarıdaki kuruluşlarla irtibatı sağlama ve ciddi–yakın tehlike durumunda çalışanların çalışmaktan kaçınma hakkını tanıma ödevlerini yükler.
- İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (18 Haziran 2013 tarihli, 28681 sayılı Resmî Gazete): planın içeriğini, görevlendirilecek destek elemanlarının sayısını, tatbikat sıklığını, yenileme periyodunu ve alt işverenli işyerlerinde sorumluluğun nasıl paylaşıldığını belirler.
Buradaki en kritik ayrım şudur: acil durum planı satın alınabilir bir belge ya da bir sertifika değildir. İşyerine özgü hazırlanan, kanıtlanabilir bir organizasyon dosyasıdır. Bu yönüyle risk değerlendirmesi ile aynı mantığa oturur: ikisi de işyerinin kendi gerçeğini tarif etmek zorundadır ve ikisi birbirini besler.
Kimler için zorunlu?
Kısa yanıt: 6331 kapsamındaki bütün işyerleri için. Uygulamada en sık karıştırılan dört nokta şunlardır:
- Çalışan sayısı için alt sınır yoktur. Tek çalışanı olan bir işyeri de acil durum planı hazırlamakla yükümlüdür. Çalışan sayısı, yükümlülüğün var olup olmadığını değil, ekiplerin ve destek elemanlarının sayısını etkiler.
- Tehlike sınıfı muafiyet sağlamaz. Az tehlikeli sınıftaki bir muhasebe ofisi de kapsamdadır. Sınıf yalnızca yenileme süresini ve görevlendirme sayılarını değiştirir.
- Kamu–özel ayrımı yoktur. Kanun, kamu ve özel sektör ayrımı yapmaksızın tüm işyerlerini ve çırak ile stajyerler dahil bütün çalışanları kapsar.
- İşyerinin “riskli görünmemesi” ölçüt değildir. Yangın, deprem ve tahliye senaryoları her işyeri için geçerlidir; plan yalnızca üretim tesislerine özgü bir yükümlülük değildir.
İşyerinizin tehlike sınıfını NACE kodunuz üzerinden İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği‘nden doğrulamanız gerekir. Sınıfı yanlış varsaymak, aşağıdaki bütün periyotları yanlış hesaplamanıza yol açar — bu, denetimde en sık rastlanan sistematik hatalardan biridir.
Planı kim hazırlar, kim sorumludur?
Sorumluluk her hâlükârda işverendedir. İşveren bu görevi başka birine verebilir, ancak sorumluluğu devredemez — 6331’in genel yaklaşımı budur.
Pratikte plan, işyerinin iş sağlığı ve güvenliği hizmetini yürüten kadroyla birlikte hazırlanır:
- İş güvenliği uzmanı: acil durumların belirlenmesi, senaryolar, tahliye ve müdahale organizasyonu
- İşyeri hekimi: ilk yardım organizasyonu, sağlık müdahalesi gerektiren senaryolar
- Çalışan temsilcisi ve destek elemanları: planın sahada uygulanabilirliği
- İSG kurulu bulunan işyerlerinde kurul: planın görüşülmesi ve tatbikat sonuçlarının değerlendirilmesi. Kurulun hangi işyerlerinde zorunlu olduğu ve kimlerden oluştuğu ayrı bir konudur; İSG kurulunun bileşimi ve görevleri bu noktada ayrıntılı bir kaynaktır.
Planı yalnızca bir dosya olarak satın alıp rafa koymak, yükümlülüğü karşılamaz. Yönetmeliğin aradığı şey, planın işyerinin gerçek yerleşimini, gerçek tehlikelerini ve gerçek kişilerini tarif etmesidir. Adım adım hazırlama yöntemi için acil durum planının nasıl hazırlandığını anlatan uygulama rehberi daha ayrıntılı bir kaynaktır.
Alt işveren, ortak bina ve iş merkezlerinde durum
Tek başına bir binada faaliyet göstermeyen işyerleri için üç ayrı durum vardır ve üçü de sık karıştırılır:
- Alt işveren (taşeron) bulunan işyeri: Yönetmelik, planın işyerinin bütünü için asıl işveren tarafından, alt işverenlerin kendi çalışmalarına ilişkin hazırladıkları planlar dikkate alınarak hazırlanmasını öngörür. Yani taşeronun ayrı bir planı olması, asıl işvereni kendi planından muaf tutmaz.
- Aynı çalışma alanını birden fazla işverenin paylaşması: 6331, bu durumda işverenlere işbirliği yapma, faaliyetleri koordine etme ve birbirlerini bilgilendirme ödevi yükler. Ortak bir tahliye senaryosu olmadan hazırlanan iki ayrı plan, tatbikatta çakışır.
- İş merkezi, iş hanı, sanayi sitesi gibi çok işyerli yapılar: Kanun, bu tür yerlerde iş sağlığı ve güvenliği koordinasyonunun yönetim tarafından sağlanacağını düzenler. Kiracı işyerinin kendi planı yine gereklidir; ancak toplanma alanı, kaçış yolu ve alarm düzeni bina yönetimiyle uyumlu olmalıdır.
Pratik sonuç: ofisiniz bir plazadaysa, “bina yönetiminin planı var” cümlesi sizi yükümlülükten çıkarmaz.
Planda ne bulunması gerekir? Kontrol listesi
Bir denetimde plana bakıldığında aranan asgari başlıklar şunlardır:
- İşyerinin adresi, faaliyet konusu, tehlike sınıfı ve çalışan sayısı
- Belirlenen acil durumların listesi (yangın, patlama, parlama, deprem, sel ve su baskını, kimyasal yayılım, iş kazası, sabotaj, salgın hastalık vb.) ve bunların nasıl belirlendiği
- Önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler; her senaryo için müdahale adımları
- Tahliye planı: kaçış yolları, acil çıkışlar, toplanma alanları — kroki ile ve kat bazında
- Görevlendirilen ekipler: arama–kurtarma–tahliye, yangınla mücadele, ilk yardım ekipleri; isim, görev ve yedek kişi listeleri
- Haberleşme ve alarm düzeni; iç ve dış acil durum telefonları (itfaiye, 112, AFAD, en yakın hastane)
- Engelli, hamile veya kısıtlı hareket kabiliyeti olan çalışanlar için özel tahliye düzenlemesi
- Tatbikat kayıtları ve tatbikat sonrası düzeltici faaliyetler
- Planın hazırlandığı tarih, geçerlilik süresi ve işveren onayı
Planın çalışanlara duyurulması; kaçış yolu, toplanma alanı ve ekip bilgilerinin işyerinde görünür biçimde bulundurulması da beklenir. Ekiplerdeki çalışanların görevlerini bilmesi ve bu bilginin kayıt altında olması gerekir — bu nokta doğrudan İSG eğitimi yükümlülüğü ile kesişir.
Kaç destek elemanı görevlendirilir?
Yönetmelik, arama–kurtarma–tahliye ve yangınla mücadele konularının her biri için ayrı ayrı destek elemanı görevlendirilmesini ister. Sayılar tehlike sınıfına göre değişir:
| Tehlike sınıfı | Destek elemanı (her konu için en az bir çalışan) | İlk yardımcı |
|---|---|---|
| Çok tehlikeli | Her 30 çalışana kadar birer kişi | Her 10 çalışana kadar 1 ilk yardımcı |
| Tehlikeli | Her 40 çalışana kadar birer kişi | Her 15 çalışana kadar 1 ilk yardımcı |
| Az tehlikeli | Her 50 çalışana kadar birer kişi | Her 20 çalışan için 1 ilk yardımcı |
İlk yardımcı sayıları İlkyardım Yönetmeliği esaslarına göre belirlenir ve ilk yardımcıların sertifikalı olması aranır. Destek elemanlarının ise konusuna uygun donanıma ve özel eğitime sahip olması gerekir. Vardiyalı çalışan işyerlerinde bu sayıların her vardiyada sağlanması gerektiği sıkça atlanır: gündüz tam, gece boş bir ekip listesi denetimde eksik sayılır.
Tatbikat ve yenileme: takvimi kaçırmayın
Plan hazırlanmakla bitmez; iki periyodik yükümlülük doğurur.
- Tatbikat: planın uygulanabilirliğini görmek için işyerlerinde yılda en az bir kez tatbikat yapılır. Tatbikat kayıt altına alınır; ortaya çıkan aksaklıklar için düzeltici faaliyet planlanır. Uygulamada masa başı (senaryo üzerinden) ve saha (fiilî tahliye) tatbikatları birlikte kullanılır; mevzuatın aradığı asgari şart, tatbikatın gerçekten yapılmış ve kayıtlanmış olmasıdır.
- Yenileme: plan, tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla yenilenir.
| Tehlike sınıfı | Planın yenilenme periyodu | Tatbikat |
|---|---|---|
| Çok tehlikeli | En geç 2 yılda bir | Yılda en az 1 |
| Tehlikeli | En geç 4 yılda bir | Yılda en az 1 |
| Az tehlikeli | En geç 6 yılda bir | Yılda en az 1 |
Bu süreler üst sınırdır. İşyerinde yeni bir bina, yeni bir üretim yöntemi, yeni bir kimyasal, yerleşim değişikliği ya da daha önce öngörülmemiş bir acil durum ortaya çıktığında planın süresi dolmasa da güncellenmesi gerekir. Aynı mantık ISO 45001 gibi yönetim sistemi standartlarında da vardır: sistem, değişikliğe göre güncellenmezse geçerliliğini kaybeder.
Denetimde ne olur, eksiklik nasıl sonuçlanır?
Denetimde genellikle şu üçlü birlikte istenir: güncel acil durum planı, tatbikat kaydı ve görevlendirme yazıları ile eğitim/sertifika kayıtları. Planın var olması tek başına yeterli görülmez; tarihinin güncel, ekiplerin gerçek ve tatbikatın yapılmış olması aranır.
En sık karşılaşılan eksiklikler ve nasıl göründükleri:
| Sık yapılan hata | Denetimde nasıl ortaya çıkar |
|---|---|
| Şablon planın işyerine uyarlanmaması | Krokideki kat planı binayla uyuşmuyor, olmayan bir bölüm anlatılıyor |
| Ekip listesinin güncellenmemesi | Listedeki kişilerin bir kısmı işten ayrılmış |
| Tatbikatın yapılmaması veya kayıtlanmaması | Son tatbikat tarihi yok ya da bir yıldan eski |
| Vardiya bazında ekip eksikliği | Gece vardiyasında ilk yardımcı ya da yangın ekibi yok |
| Yenileme periyodunun kaçırılması | Plan tarihi tehlike sınıfının izin verdiği süreyi aşmış |
| İlk yardımcı sertifikalarının süresinin dolması | Sertifikalar var ama geçerlilik tarihi geçmiş |
| Alt işveren planlarının birleştirilmemesi | Asıl işverenin planında taşeron faaliyetleri hiç geçmiyor |
6331 sayılı Kanun’un idari para cezalarını düzenleyen maddesi, acil durum yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi hâlinde ceza öngörür. Cezalar her bir yükümlülük için ayrı ayrı uygulanabilir ve aykırılığın devam ettiği süre boyunca tekrarlanabilir. Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellendiği için burada rakam vermiyoruz; güncel tutarlar iş güvenliği idari para cezaları listesinde yıl bazında takip edilebilir.
Asıl mesele ceza da değildir: bir iş kazası ya da yangın sonrasında planın olmaması, işverenin kusur değerlendirmesini ve buna bağlı hukuki sorumluluğu doğrudan etkiler.
Sık sorulan sorular
Ofis çalışanı olan küçük bir şirketin acil durum planı olmak zorunda mı?
Evet. Az tehlikeli sınıfta olmak ya da az sayıda çalışanı olmak muafiyet sağlamaz; yalnızca ekip sayıları ve yenileme periyodu değişir.
Acil durum planının geçerlilik süresi ne kadardır?
Tehlike sınıfına göre en geç 2, 4 veya 6 yıl. İşyerinde önemli bir değişiklik olursa süre dolmadan da yenilenmesi gerekir.
Tatbikatı kim yapar, kaydı nasıl tutulur?
Tatbikat, işveren organizasyonunda ve İSG profesyonellerinin katılımıyla yılda en az bir kez yapılır. Senaryo, tarih, katılımcılar, süre, gözlenen aksaklıklar ve alınan düzeltici kararlar yazılı olarak kayıt altına alınır.
Plan hazır alınabilir mi?
Şablon kullanılabilir, ancak işyerine uyarlanmamış bir metin yükümlülüğü karşılamaz. Kroki, ekip listesi, gerçek tehlikeler ve gerçek çıkışlar işyerine özgü olmak zorundadır.
Binamızın yönetimi tatbikat yapıyor, biz ayrıca yapmalı mıyız?
Kendi işyeriniz için planınız ve kayıtlarınız ayrıca gereklidir. Bina yönetiminin koordinasyonu, kiracı işyerinin yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; iki düzenin birbiriyle uyumlu olması beklenir.
Acil durum planı ile risk değerlendirmesi aynı şey mi?
Hayır. Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikeleri ve riskleri belirleyip önceliklendirir; acil durum planı ise bu tehlikelerden bazıları gerçekleştiğinde kimin ne yapacağını tarif eder. İkisi birbirini besler ama biri diğerinin yerine geçmez.
Takip etmesi zor olan kısım: takvim
Acil durum planının kendisini hazırlamak çoğu işyeri için tek seferlik bir iştir. Zorlanılan yer, ondan sonrasıdır: hangi yıl tatbikat yapıldı, plan hangi tarihte yenilenmeli, ilk yardımcı sertifikaları ne zaman doluyor, işten ayrılan ekip üyesinin yerine kim atandı, yeni açılan şubede ekipler kuruldu mu. Bu kayıtlar farklı Excel dosyalarına ve farklı kişilerin e-postalarına dağıldığında, denetimde eksik çıkan şey genellikle planın kendisi değil güncelliğinin kanıtı olur.
Bu tür tekrarlı yükümlülüklerin tarihlerini takip ederken en sık nerede hata yapıldığını belge ve sertifika takibini Excel’de tutmanın riskleri yazısında ele aldık.
6331 kapsamındaki İSG yükümlülüklerinizi takip etmekte zorlanıyor musunuz? FocusISG, risk değerlendirmesi, İSG eğitimi, sağlık gözetimi ve kurul kayıtlarınızı tek panelde toplar; hangi yükümlülüğün ne zaman dolduğunu ve ceza riskinizi önceden gösterir.