İş Yeri Ortam Ölçümleri Nedir, Hangi Sıklıkla Yapılır?
Bir işyerinde gürültü, toz, kimyasal buhar ya da yetersiz aydınlatma varsa, bunların çalışanı ne ölçüde etkilediğini gözle tahmin etmek mümkün değildir. İş yeri ortam ölçümleri, yani mevzuattaki adıyla iş hijyeni ölçüm, test ve analizleri, bu etkiyi sayıya döker. Risk değerlendirmesinde “yüksek gürültü” diye yazılan bir tehlike, ölçümle “8 saatlik maruziyet şu kadar dB(A)” haline gelir ve alınacak önlem buna göre seçilir.
Bu rehber; işverenler, insan kaynakları ve idari işler sorumluları ile ortam ölçümünü ilk kez planlayacak işletmeler için hazırlandı. Yazıda ortam ölçümünün dayanağını, hangi etmenlerin ölçüldüğünü, ölçümün ne sıklıkla tekrarlanması gerektiğine dair mevzuatın gerçekte ne söylediğini, kimin yapabileceğini ve sonuçların nasıl değerlendirildiğini anlatıyoruz.
İş yeri ortam ölçümü nedir, dayanağı ne?
Ortam ölçümü, çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerin varlığını, niteliğini ve miktarını ölçerek belirleme işidir. Temel dayanak 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 10. maddesidir. Bu madde işverene risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğü verir ve dördüncü fıkrasında işverenin, çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlayacağını belirtir.
Ayrıntılar ise 27 Ocak 2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. Yönetmeliğe göre işveren, risk değerlendirmesinde yer alan fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının varlığını, niteliğini ve niceliğini ortam ve kişisel maruziyet ölçüm, test ve analiziyle tespit eder (Madde 5). Yani ortam ölçümü risk değerlendirmesinden bağımsız bir evrak değil, onun sayısal ayağıdır. Risk değerlendirmesinin genel işleyişi için risk değerlendirmesi nasıl yapılır rehberimize bakabilirsiniz.
Hangi ölçümler yapılır?
Hangi parametrelerin ölçüleceği, işyerindeki tehlikelere göre risk değerlendirmesinde belirlenir. Her işyerinde aynı ölçüm seti yapılmaz. Yaygın gruplar şunlardır:
| Grup | Tipik parametreler | Nerede öne çıkar? |
|---|---|---|
| Fiziksel | Gürültü, titreşim (el-kol, tüm vücut), aydınlatma, termal konfor (sıcaklık, nem, hava akımı) | Üretim, metal işleme, depo, ofis |
| Kimyasal | Toz (solunabilir/toplam), metal dumanı, organik buharlar (VOC), gazlar | Kaynak, boya, maden, inşaat, kimya |
| Biyolojik | Ortamdaki mikroorganizma yükü | Sağlık, gıda, atık, laboratuvar |
Ölçümler iki farklı soruya cevap verir. Ortam ölçümü bir alandaki genel düzeyi gösterir. Kişisel maruziyet ölçümü ise çalışanın üzerine takılan örnekleyici veya dozimetreyle, o kişinin vardiya boyunca gerçekte neye maruz kaldığını ölçer. Sınır değerlerle karşılaştırma çoğunlukla kişisel maruziyet üzerinden yapıldığı için ikisi birbirinin yerine geçmez.
Gürültü örneğinde sayısal eşikler ilgili yönetmelikte açıkça yazılıdır. Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, 8 saatlik günlük maruziyet için 80 dB(A) en düşük eylem değerini, 85 dB(A) en yüksek eylem değerini ve 87 dB(A) maruziyet sınır değerini tanımlar. Eylem değerlerinde kulak koruyucunun etkisi hesaba katılmaz, sınır değerde ise katılır. Tozlar için sınır değerler Tozla Mücadele Yönetmeliği’nin ekinde, kimyasallar için ise ilgili kimyasal mevzuatında yer alır.
Ortam ölçümleri hangi sıklıkla yapılır?
Bu konudaki en yaygın kanı “yılda bir ölçüm zorunlu” olduğudur. Oysa genel yönetmelikte tüm işyerleri için geçerli sabit bir takvim yoktur. İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik, ölçümlerin tekrarlanacağı durumları şöyle sayar (Madde 5):
- Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi amacıyla,
- İşyeri ortamında veya işin gereği olarak çalışanın kişisel maruziyetinde değişiklik meydana geldiğinde,
- İş müfettişlerince yapılan teftişlerde istenmesi halinde,
- İşyerinde görevli işyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi halinde.
Konuya özel yönetmelikler de aynı mantığı izler. Örneğin Tozla Mücadele Yönetmeliği, işverenin toz ölçümlerini risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyodik aralıklarla yaptırmasını ve toz maruziyetini etkileyen koşullarda bir değişiklik olduğunda ölçümü tekrarlatmasını ister (Madde 8). Ölçüm sonucuna göre önlem alındığında ölçüm yenilenir (Madde 9).
Pratikte sıklık şu sorularla belirlenir:
- Son ölçüm sonucu sınır değere ne kadar yakındı? Sınıra yakın ya da üzerinde çıkan sonuçlar daha sık izlenir.
- Proses, makine, hammadde, vardiya düzeni ya da yerleşim değişti mi?
- Yeni bir kontrol önlemi (havalandırma, kabin, susturucu) devreye alındı mı? Etkinliği ölçümle doğrulanmalıdır.
- Risk değerlendirmesi yenilendi mi ve ölçüm periyodu orada yazılı mı?
- İşyeri hekiminin sağlık gözetimi bulguları maruziyete işaret ediyor mu?
Bu nedenle ölçüm sıklığı, risk değerlendirmesi belgesinde gerekçesiyle yazılmalı ve o belgeyle birlikte güncellenmelidir. Risk değerlendirmesinin yenilenme koşullarını FocusISG’nin risk değerlendirmesi nasıl yapılır rehberi ayrıntılı anlatıyor.
Ölçümü kim yapar, sonuçlar nasıl değerlendirilir?
Yönetmelik bu konuda nettir: işveren, iş hijyeni ölçüm, test ve analizini Bakanlıktan yeterlik veya ön yeterlik belgesi almış laboratuvarlara yaptırmakla yükümlüdür. Bu belgeye sahip olmayan laboratuvarlarca yapılan ölçüm sonuçları geçersizdir (Madde 5). Laboratuvar ayrıca yalnızca belgesinde yer alan parametrelerde ölçüm yapabilir (Madde 7). Bu yüzden teklif alırken yalnızca laboratuvarın yetkisine değil, ölçülecek parametrenin o yetki kapsamında olup olmadığına da bakılmalıdır.
Yönetmelik, işyerlerinin kendi çalışanlarına yönelik iç kontrol amacıyla yaptığı ölçümleri kapsam dışında tutar (Madde 2). İç kontrol ölçümü işletme için yararlı bir erken uyarıdır, ancak resmî ölçümün yerine geçmez.
Ölçüm sırasında işverenin de görevleri vardır. Laboratuvar personeline iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekiminin, bunlar yoksa işi bilen bir çalışanın eşlik etmesi gerekir. Ölçüm, normal çalışma şartlarında ve üretim kapasitesinde, gerçek sonucu verecek şekilde yapılmalıdır. Ölçüm günü makineleri durdurmak ya da vardiyayı hafifletmek sonucu geçersiz kılar. Ayrıca güvenlik bilgi formları dahil, ölçülecek etmenlere ilişkin bilgi ve belgeler laboratuvara verilmelidir (Madde 5).
Sonuçların değerlendirilmesi ve saklanması
Raporun gelmesiyle iş bitmez. Yönetmeliğe göre işveren, rapordaki sonuçların önce mevzuattaki, mevzuatta yoksa ulusal veya uluslararası kuruluşlarca yayımlanmış sınır değerlere uygunluğunu değerlendirir. Ek önlem gerekip gerekmediğine karar verirken işyerinde İSG kurulu varsa kurulun, yoksa işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının yazılı görüşü alınır (Madde 6).
Sonuç sınırı aşıyorsa önlemler kontrol hiyerarşisi sırasıyla ele alınır: önce kaynağı ortadan kaldırmak veya değiştirmek, sonra mühendislik önlemi (yerel havalandırma, kapalı sistem, ses yalıtımı), ardından idari önlem ve en son kişisel koruyucu donanım. Önlemden sonra ölçüm tekrarlanarak etkinlik doğrulanır.
Kayıtlar için de açık bir hüküm vardır: ölçüm, test ve analiz kayıtları ilgili mevzuattaki sürelere göre, mevzuatta süre belirlenmemişse en az 10 yıl saklanır (Madde 5). Ölçüm sonuçları aynı zamanda işyeri hekiminin sağlık gözetimi planını da etkiler. Örneğin toz maruziyetinde sağlık gözetiminin sıklığı, ölçüm sonuçları da dikkate alınarak işyeri hekimince belirlenir (Tozla Mücadele Yönetmeliği, Madde 10). İşyeri hekiminin görevleri için işyeri hekimi zorunluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Ortam ölçümü ile periyodik kontrol aynı şey mi?
Hayır. Bu iki kavram sık karıştırılır:
| Ortam ölçümü (iş hijyeni) | Periyodik kontrol | |
|---|---|---|
| Neyi inceler? | Çalışanın maruz kaldığı etmen (gürültü, toz, kimyasal) | İş ekipmanının güvenli çalışıp çalışmadığı (kaldırma araçları, basınçlı kaplar, elektrik tesisatı) |
| Sıklık nasıl belirlenir? | Risk değerlendirmesi ve değişiklik durumları | Ekipman türüne göre ilgili yönetmelikte belirlenen süreler |
| Kim yapar? | Yeterlik belgeli iş hijyeni laboratuvarı | Mevzuatta tanımlanan yetkili kişi veya kuruluş |
Ekipman tarafındaki kontrol türleri ve süreleri FocusISG’nin iş ekipmanlarında periyodik kontrol zorunlulukları yazısında ayrıca ele alınıyor.
Sık sorulan sorular
Ortam ölçümü her yıl yaptırılmak zorunda mı?
Genel yönetmelikte tüm işyerleri için yıllık sabit bir zorunluluk yoktur. Ölçüm; risk değerlendirmesinde belirlenen aralıklarla, ortamda veya maruziyette değişiklik olduğunda, önlemlerin etkinliğini doğrulamak için, müfettiş istediğinde ya da işyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı gerekli gördüğünde tekrarlanır. Risk değerlendirmesinde yıllık periyot belirlenmişse, işletme için bağlayıcı olan bu takvimdir.
Ofis çalışanları için ortam ölçümü gerekir mi?
Bu, risk değerlendirmesinin sonucuna bağlıdır. Ofislerde aydınlatma ve termal konfor gibi parametreler sık değerlendirilir. Gürültü veya kimyasal maruziyet ölçümü ancak risk değerlendirmesi böyle bir tehlike tespit ederse gündeme gelir.
Ölçüm raporu nereye bildirilir?
Bildirimi laboratuvar yapar: yönetmeliğe göre ölçüm raporunun içeriğinden İSGÜM’ün belirlediği veriler İSG-KATİP’e yüklenir. İşverenin elindeki rapor ise risk değerlendirmesi dosyasıyla birlikte saklanır ve denetimde sunulur. İSG-KATİP’in işleyişi için İSG-KATİP nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Ölçüm sonucu sınırı aşarsa ne olur?
İşveren, İSG kurulunun ya da işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının yazılı görüşünü alarak ek önlemlere karar verir (Madde 6). Tozla Mücadele Yönetmeliği, toz yoğunluğu sınır değerin altına düşürülene kadar çalışmaların yapılmasını ve ardından ölçümün yenilenmesini öngörür (Madde 9).
Sonuç: ölçüm takvimi risk değerlendirmesinden çıkar
İş yeri ortam ölçümleri, risk değerlendirmesindeki tahminleri ölçülmüş veriye çevirir. Sıklık için ezbere bir “yılda bir” kuralı yerine; risk değerlendirmesinde gerekçelendirilmiş bir periyot, değişiklik anında yeniden ölçüm ve önlem sonrası doğrulama esas alınmalıdır. Ölçüm tarihlerini, rapor sonuçlarını, kurul görüşlerini ve sağlık gözetimi takvimini birbirine bağlı tutmak, denetimde dosyanın tutarlı görünmesini sağlar. Bu kayıtları tek yerde izlemek isteyen işletmeler, 6331 yükümlülüklerini bütün olarak ele alan bir takip düzenini tercih edebilir.
6331 kapsamındaki İSG yükümlülüklerinizi takip etmekte zorlanıyor musunuz? FocusISG, risk değerlendirmesi, İSG eğitimi, sağlık gözetimi ve kurul kayıtlarınızı tek panelde toplar; hangi yükümlülüğün ne zaman dolduğunu ve ceza riskinizi önceden gösterir.