CBAM Sizi Kapsıyor mu? Kontrol Listesi

Avrupa Birliği’ne ihracat yapan üreticilerin son iki yılda en sık aldığı e-postalardan biri şu: “CBAM verisi gönderebilir misiniz?” Pek çok firma bu noktada iki uçtan birine savruluyor — ya konuyu tamamen ithalatçının işi sayıp görmezden geliyor ya da kapsamda olmadığı hâlde danışmanlık satın alıyor. Bu yazı ikisinin arasındaki soruyu yanıtlıyor: CBAM sizi gerçekten kapsıyor mu, kapsıyorsa yükümlü kim ve sizden ne isteniyor?

Mekanizmanın genel işleyişini ve hesaplama tarafını arıyorsanız yazının içinde daha derin kaynaklara yönlendiriyoruz; burada yalnızca kapsam kararı var.

CBAM kısaca nedir?

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), Türkçede Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) olarak anılır ve AB’nin (EU) 2023/956 sayılı tüzüğüne dayanır. Amacı, AB içindeki üreticilerin emisyon maliyetini ödediği bir üründe, aynı ürünün ithalatının bu maliyeti ödemeden pazara girmesini önlemektir. Yani CBAM bir kalite belgesi ya da sertifikasyon değildir; ithal ürüne bağlanan bir karbon maliyeti düzeltmesidir.

Mekanizma iki aşamada kurgulanmıştır:

Geçiş dönemi (1 Ekim 2023’te başladı): mali yükümlülük yok, yalnızca raporlama var. AB’li ithalatçı, ithal ettiği CBAM ürünlerinin gömülü emisyonlarını dönemsel olarak bildirir.
Kesin dönem: raporlamaya ek olarak, beyan edilen emisyonlar karşılığında CBAM sertifikası teslim yükümlülüğü doğar. Kesin dönemin takvimi ve sertifika satışının başlangıcı AB tarafında güncellenmiştir; kendi sevkiyatlarınıza hangi tarihten itibaren hangi rejimin uygulandığını AB’li alıcınızdan yazılı olarak teyit edin.

En yaygın yanlış: yükümlü kim?

Bu, konunun en çok karıştırılan yeridir. CBAM beyanını AB’li ithalatçı verir — tüzükteki adıyla yetkilendirilmiş CBAM beyan sahibi. Türkiye’deki üretici ya da ihracatçı, AB’ye doğrudan bir beyan sunmaz, AB’de bir hesap açmaz ve sertifika satın almaz.

Ancak bu, ihracatçının konu dışında olduğu anlamına gelmez. İthalatçının beyan edeceği veri üretim tesisinden gelir. Dolayısıyla ihracatçının fiilî rolü şudur:

Ürün bazında gömülü emisyon verisini hesaplamak ve belgelemek
Bu veriyi ithalatçının kullanabileceği formatta ve doğrulanabilir dayanaklarla iletmek
Üretim yönteminde, enerji kaynağında veya girdi tedarikçisinde değişiklik olduğunda veriyi güncellemek

Sözleşme tarafında ise yükümlülük hızla ihracatçıya kayar: pek çok AB’li alıcı, veri sağlama zorunluluğunu tedarik sözleşmesine madde olarak koyuyor. Yani hukuken muhatap ithalatçı olsa da, ticari olarak riski taşıyan taraf çoğu zaman satıcı oluyor.

Sekiz soruda kapsam kontrol listesi

Aşağıdaki soruları sırayla yanıtlayın. İlk üçünün üçüne birden “evet” demiyorsanız, muhtemelen doğrudan kapsam dışındasınız.

Ürününüz AB gümrük bölgesine ithal ediliyor mu? AB dışına yapılan satışlar, AB içi ticaret ya da yurt içi satış CBAM’in konusu değildir.
Ürününüzün GTİP/CN kodu tüzüğün Ek I listesinde yer alıyor mu? Kapsam sektör adıyla değil, kod bazında belirlenir. “Biz metal sektöründeyiz” demek yetmez; ihraç ettiğiniz kalemin kodunun listede olup olmadığına bakılır.
Sevkiyat, ithalatçı bazlı asgari eşiğin üzerinde mi? Küçük ithalatçıları kapsam dışında bırakan bir de minimis eşiği bulunmaktadır. Eşiğin güncel değerini ve sizin sevkiyatlarınıza uygulanıp uygulanmadığını AB’li ithalatçınızdan teyit edin — bu kararı ithalatçı verir, çünkü eşik ithalatçının toplam ithalatı üzerinden hesaplanır.
Ürün nihai mi, ara mal mı? Ara mal olarak AB’ye giden yarı mamuller de kapsamdadır. Buna karşılık, kapsam dışı bir nihai ürünün içindeki metal parça tek başına CBAM doğurmaz.
Üretiminizde doğrudan emisyon var mı? Fırın, kazan, ergitme, kalsinasyon gibi süreçlerden kaynaklanan doğrudan emisyonlar hesabın çekirdeğidir.
Elektrik tüketiminiz yüksek mi? Bazı ürün gruplarında dolaylı (satın alınan elektrikten kaynaklanan) emisyonlar da beyana girer. Alüminyum gibi elektrik yoğun süreçlerde bu kalem belirleyici olabilir.
Üretimde kullandığınız girdileri kimden alıyorsunuz? Öncül maddelerin (precursor) emisyonu ürününüzün gömülü emisyonuna eklenir. Tedarikçinizden veri alamıyorsanız hesabınız varsayılan değerlere düşer.
Türkiye’de bu emisyon için bir karbon fiyatı ödediniz mi? Menşe ülkede fiilen ödenmiş bir karbon bedeli varsa, bunun beyanda düşülmesi öngörülmüştür. Türkiye’de emisyon ticaret sisteminin yasal çerçevesi kurulmuş, pilot uygulama aşamasına gelinmiştir; sisteminizin bu kapsamda nasıl konumlandığını takip etmek gerekir.

Kapsamdaki ürün grupları

Tüzüğün Ek I’inde tanımlanan ürün grupları şunlardır:

Ürün grubu	Tipik ihracat kalemleri	Belirleyici emisyon kaynağı
Demir ve çelik	Profil, sac, boru, bağlantı elemanı, inşaat demiri	Yüksek fırın / ark ocağı, hurda oranı
Alüminyum	Profil, levha, döküm parça	Elektrik yoğunluğu (dolaylı emisyon)
Çimento	Klinker, çimento, alüminli çimento	Kalsinasyon süreci
Gübre	Azotlu gübreler, amonyak, nitrik asit	Proses emisyonları
Elektrik	Sınır ötesi elektrik ticareti	Şebeke emisyon faktörü
Hidrojen	Endüstriyel hidrojen	Üretim yöntemi (gri / mavi / yeşil)

Sektör adına değil koda bakılması gerektiğini tekrar vurgulamak gerekir: aynı tesiste üretilen iki kalemden biri kapsamda, diğeri kapsam dışı olabilir. Kalem bazında liste kontrolü için CBAM kapsamındaki GTİP kodlarının dökümü daha ayrıntılı bir kaynaktır.

Varsayılan değer mi, gerçek veri mi?

İthalatçı, tesisten gerçek veri alamadığında Komisyon’un yayımladığı varsayılan değerleri kullanabilir. Bu, kâğıt üzerinde kolay yoldur; ticari olarak ise genellikle pahalıdır.

Varsayılan değerler, ilgili ülke veya bölgedeki verimsiz üretimi temsil edecek şekilde belirlenir. Gerçek tesisiniz ortalamadan iyiyse, bu fark size değil, aleyhinize yazılır.
Kesin dönemde beyan edilen her ton emisyon bir maliyettir. Gerçek veriyle beyan edilen düşük emisyon, doğrudan ithalatçının maliyetini düşürür — bu da fiyat pazarlığında ihracatçının elini güçlendirir.
Verisini üretebilen tedarikçi, veremeyen tedarikçiye karşı somut bir rekabet avantajı kazanır. Uygulamada AB’li alıcıların tedarikçi seçiminde bu kriteri kullanmaya başladığı görülmektedir.

Bu nedenle “veri toplamaya değer mi?” sorusunun yanıtı çoğu üretici için evettir. Gerçek veri üretmek, tesis bazlı ölçüm ve kayıt disiplini gerektirir; ilk hesabın nasıl kurulduğu CBAM’in ihracatçı açısından işleyişini anlatan rehberde ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Kapsamdaysanız yol haritası

Kalem listesi çıkarın: AB’ye giden tüm kalemleri GTİP koduyla listeleyin, Ek I ile eşleştirin.
Tesis sınırını çizin: hangi süreçler ürünün gömülü emisyonuna giriyor, hangi yardımcı süreçler dışarıda kalıyor.
Veri altyapısını kurun: yakıt tüketimi, elektrik faturaları, üretim miktarları, girdi tedarikçi verileri — hepsi ürün tonu başına indirgenebilir olmalı.
Öncül madde verisini isteyin: tedarikçilerinize aynı soruyu siz sorun; zincirin bir halkası eksik kalırsa hesabınız varsayılana düşer.
İthalatçıyla format üzerinde anlaşın: hangi dönemde, hangi şablonda, hangi doğrulama dayanaklarıyla veri istendiğini yazılı hale getirin.
Tekrarlanabilir hale getirin: CBAM tek seferlik bir çalışma değildir; her raporlama döneminde yenilenir.

Karbon tarafı, AB’nin ihracatçıya dokunan tek sürdürülebilirlik başlığı da değildir. Su ayak izi tarafı için ISO 14046, ambalaj tarafı için AB Ambalaj Tüzüğü (PPWR) aynı dosyanın komşu bölümleridir. Kurumsal çevre yönetimini sistematik hale getirmek isteyenler için ISO 14001 ve enerji tarafında ISO 50001 bu verinin üretileceği altyapıyı kurar.

İthalatçınız sizden doğrulanmış emisyon verisi istediğinde güvence düzeyi, doğrulama adımları ve doğrulayıcı seçimi gibi konuları ISO 14064 doğrulama rehberimizde ayrıca ele aldık.

CBAM ürün başına gömülü emisyona bakar; kurumsal envanterdeki ayrımı merak ediyorsanız Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonun farklarını ayrı bir rehberde anlattık.

AB’ye ihracat yapan üreticiler için karbon verisi, yakında birçok üründe istenecek dijital ürün pasaportunun da parçası olacak; çerçeve için dijital ürün pasaportu rehberimize bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

CBAM bir belge veya sertifika mı?
Hayır. CBAM’de akredite bir kuruluştan alınan “CBAM belgesi” diye bir şey yoktur. CBAM sertifikası, AB’li ithalatçının emisyon karşılığında satın aldığı mali bir enstrümandır; tedarikçiye verilen bir belge değildir.

Türk ihracatçı AB’de kayıt açmak zorunda mı?
Beyan yükümlülüğü ithalatçıdadır. Ancak tesis verisinin sisteme kaydedilmesine yönelik düzenlemeler zaman içinde değişmektedir; bu nedenle güncel gerekliliği alıcınızla birlikte kontrol edin.

KOBİ’ler muaf mı?
Muafiyet firmanın büyüklüğüne değil, ithalatçı bazlı asgari eşiğe ve ürün koduna bağlıdır. Küçük bir üretici, büyük bir ithalatçının sevkiyatı içindeyse kapsama girebilir.

Veri veremezsem ne olur?
İthalatçı varsayılan değerlerle beyan eder. Bu genellikle daha yüksek emisyon ve daha yüksek maliyet anlamına gelir; maliyet de çoğunlukla fiyat üzerinden tedarikçiye yansıtılır.

Hesaplamayı kim yapmalı?
Hesap tesise özgüdür ve üretim verisine dayanır; bu nedenle asıl iş üreticidedir. Dışarıdan alınan destek, veriyi üretmenin değil, doğru yöntemle raporlamanın yerine geçer.

Kapsam kararı bir kez, veri her dönem

CBAM’de zor olan kısım kapsamda olup olmadığınıza karar vermek değildir; o karar bir GTİP listesiyle bir öğleden sonrada verilebilir. Zor olan, kapsamdaysanız her raporlama döneminde aynı veriyi tutarlı biçimde üretebilmektir: hangi ay hangi yakıt ne kadar tüketildi, hangi partide hangi girdi kullanıldı, elektrik hangi kaynaktan geldi. Bu kayıtlar üretim, muhasebe ve enerji tarafına dağılmış hâldeyken her dönem sıfırdan derlenirse hem yorucu hem de tutarsız olur.

Karbon ayak izinizi hesaplamanız ya da CBAM raporu vermeniz mi gerekiyor? Focuskarbon, ISO 14064 uyumlu kurumsal karbon ayak izi hesabı ve Sınırda Karbon Düzenlemesi (CBAM) raporlaması için geliştirildi; Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonlarınızı tek panelden takip edersiniz.