Kapsam 1, 2 ve 3 Emisyon Nedir? Farkları ve Örnekler
Bir müşteri anketinde, bir banka formunda ya da bir ihale şartnamesinde “Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonlarınızı paylaşın” cümlesiyle karşılaştıysanız, yalnız değilsiniz. Bu üç kavram kurumsal karbon ayak izinin ortak dilidir ve hangi emisyonun kimin hesabına yazılacağını belirler. Bu rehber, karbon raporlamaya yeni başlayan işletme sahipleri, kalite ve çevre sorumluları ile satın alma ekipleri için hazırlandı.
Yazıda üç kapsamın ne anlama geldiğini, sektörlere göre somut örnekleri, en çok karıştırılan sınır durumlarını ve hangi raporlama talebinin hangi kapsamı istediğini bulacaksınız. Hesaplama yönteminin kendisine (aktivite verisi, emisyon faktörü, baz yıl) girmiyoruz; o konu için yazının sonunda ayrıntılı bir kaynağa yönlendiriyoruz.
Kapsam (Scope) kavramı nereden geliyor?
Kapsam ayrımı, kurumsal sera gazı muhasebesinin en yaygın çerçevesi olan GHG Protokolü Kurumsal Standardı ile yerleşti. Amaç basittir: aynı ton CO₂e’nin iki kez sayılmasını önlemek ve emisyonun kaynağına kimin doğrudan, kimin dolaylı olarak bağlı olduğunu ayırmak. Uluslararası standart ISO 14064-1 de aynı mantığı izler; 2018 sürümü emisyonları altı kategoriye ayırır, ancak bu kategoriler pratikte Kapsam 1, 2 ve 3 ile eşleştirilir. ISO 14064 doğrulamasının ne olduğunu merak ediyorsanız ISO 14064 kurumsal karbon ayak izi doğrulaması yazımız iyi bir başlangıçtır.
Kapsamlara geçmeden önce bir karar verilir: kuruluş sınırı. Hangi tesislerin, şirketlerin ve araçların “sizin” sayılacağı; sermaye payı, finansal kontrol ya da operasyonel kontrol yaklaşımlarından biriyle belirlenir. Aynı kiralık depo, seçilen yaklaşıma göre bir şirketin Kapsam 1-2’sine, başka bir şirketin Kapsam 3’üne düşebilir. Bu yüzden kapsam sorusunun cevabı her zaman sınır kararına bağlıdır.
Kapsam 1: Doğrudan emisyonlar
Kapsam 1, kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan atmosfere salınan emisyonlardır. Bacası, egzozu ya da kaçağı sizin sınırınız içindeyse emisyon Kapsam 1’dir. Tipik kaynaklar:
- Sabit yanma: doğal gaz kazanları, fırınlar, buhar kazanları, dizel jeneratörler.
- Hareketli yanma: şirkete ait veya kontrol edilen araçlar, forkliftler, iş makineleri.
- Proses emisyonları: çimento klinkeri, kireç üretimi gibi kimyasal tepkimelerden çıkan CO₂.
- Kaçak emisyonlar: klima ve soğutma sistemlerinden sızan soğutucu gazlar (F-gazlar), yangın söndürme sistemleri.
Soğutucu gaz kaçağı, en sık atlanan Kapsam 1 kalemidir. Küçük bir dolum bile, bu gazların küresel ısınma potansiyeli yüksek olduğu için envanterde fark edilir bir pay oluşturabilir. Servis ve dolum kayıtları bu yüzden önemlidir.
Kapsam 2: Satın alınan enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonlar
Kapsam 2, kuruluşun satın alıp tükettiği elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretimi sırasında başka bir yerde oluşan emisyonlardır. Baca sizin değildir, ama tüketim sizindir. Bir ofis binası ya da elektrik yoğun bir üretim hattı için Kapsam 2 çoğu zaman en büyük kalemdir.
GHG Protokolü’nün Kapsam 2 rehberi iki ayrı hesap yaklaşımı tanımlar:
| Yaklaşım | Neye dayanır | Ne gösterir |
|---|---|---|
| Konum bazlı (location-based) | Bağlı olduğunuz şebekenin ortalama emisyon yoğunluğu | Bulunduğunuz bölgenin enerji karışımının etkisini |
| Piyasa bazlı (market-based) | Sözleşmeyle satın aldığınız enerjinin belgelenmiş kaynağı | Tedarik tercihlerinizin (ör. yenilenebilir enerji belgesi) etkisini |
Türkiye’de yenilenebilir kaynaktan tüketim YEK-G belgesiyle belgelenir. Raporda hangi yaklaşımın kullanıldığı açıkça yazılmalıdır; iki rakamı karıştırmak yıllar arası karşılaştırmayı bozar. Enerji tüketimini sistematik yönetmek isteyen işletmeler için ISO 50001 enerji yönetim sistemi Kapsam 2 verisinin de doğal kaynağıdır.
Kapsam 3: Değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar
Kapsam 3, kuruluşun faaliyetlerinin sonucu olan ama sahip olmadığı veya kontrol etmediği kaynaklarda oluşan emisyonlardır: tedarikçinin fabrikası, nakliye firmasının kamyonu, çalışanın kendi aracı, müşterinin ürünü kullanması. GHG Protokolü bunu 15 kategoriye ayırır:
| Yukarı akış (tedarik tarafı) | Aşağı akış (satış tarafı) |
|---|---|
| 1. Satın alınan mal ve hizmetler | 9. Aşağı akış nakliye ve dağıtım |
| 2. Sermaye malları | 10. Satılan ürünlerin işlenmesi |
| 3. Yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetler (Kapsam 1-2’de olmayan) | 11. Satılan ürünlerin kullanımı |
| 4. Yukarı akış nakliye ve dağıtım | 12. Satılan ürünlerin ömür sonu |
| 5. Faaliyetlerde oluşan atık | 13. Aşağı akış kiralanan varlıklar |
| 6. İş seyahatleri | 14. Franchise’lar |
| 7. Çalışanların işe gidiş-gelişi | 15. Yatırımlar |
| 8. Yukarı akış kiralanan varlıklar |
Her kategori her işletme için geçerli değildir. Ticaret ve montaj ağırlıklı şirketlerde Kapsam 3 toplam ayak izinin büyük kısmını oluşturabilir; buna karşılık en zor ölçülen kapsam da odur, çünkü veri başkasının tesisindedir.
Sektörlere göre örnekler ve sık karıştırılan durumlar
Aynı kaynak türü, sektöre ve sınır kararına göre farklı kapsamda yer alabilir. Aşağıdaki tablo tipik bir dağılımı gösterir:
| İşletme türü | Kapsam 1 | Kapsam 2 | Kapsam 3 |
|---|---|---|---|
| Metal / döküm tesisi | Doğal gazlı tavlama ve ergitme fırınları, forklift yakıtı | Elektrik ark ve indüksiyon ocakları | Hurda ve alaşım alımı, sevkiyat |
| Gıda üreticisi | Buhar kazanı, soğuk oda gaz kaçağı | Soğutma ve paketleme hatlarının elektriği | Tarımsal hammadde, ambalaj, soğuk zincir nakliye |
| Ofis / hizmet şirketi | Şirket araçları, klima gaz kaçağı | Ofis elektriği, merkezi ısıtma | İş seyahati, çalışan ulaşımı, satın alınan BT hizmetleri |
| E-ticaret / perakende | Kendi dağıtım filosu | Depo ve mağaza elektriği | Satılan ürünlerin üretimi, kargo, ambalaj, iadeler |
En sık sorulan sınır durumları:
- Kiralık bina: Operasyonel kontrol yaklaşımında, binayı siz işletiyorsanız ısıtma yakıtı Kapsam 1, elektrik Kapsam 2 olarak sizin envanterinize girer.
- Kiralık (leasing) araçlar: Aracı siz kullanıyor ve yakıtını siz alıyorsanız genellikle Kapsam 1’de raporlanır; seçtiğiniz sınır yaklaşımını belgeleyin.
- Taşeron nakliye: Kamyon nakliye firmasına aitse emisyon sizin için Kapsam 3’tür (kategori 4 veya 9).
- Şirket aracını ofiste şarj etmek: Elektrikli araç şirket şebekesinden şarj ediliyorsa tüketim Kapsam 2’ye girer.
- İletim ve dağıtım kayıpları, yakıtın üretim zinciri: Kapsam 1-2’de sayılmayan bu yukarı akış emisyonları Kapsam 3 kategori 3’e yazılır.
Hangi rapor hangi kapsamı ister?
Kapsam sorusu çoğu zaman bir talep yüzünden gündeme gelir. Talebin kaynağı, hangi kapsamların zorunlu olduğunu belirler:
- GHG Protokolü Kurumsal Standardı: Kapsam 1 ve 2’nin raporlanmasını şart koşar; Kapsam 3 bu standartta isteğe bağlıdır, ayrı bir Kapsam 3 standardıyla ayrıntılandırılır.
- Sürdürülebilirlik raporlama standartları (TSRS, ESRS): İklimle ilgili açıklamalarda üç kapsamın da açıklanması beklenir; Kapsam 3 için geçiş kolaylıkları ve önemlilik değerlendirmesi devreye girebilir.
- Müşteri ve tedarik zinciri anketleri (CDP, büyük alıcıların tedarikçi formları): Alıcı firma sizin emisyonunuzu kendi Kapsam 3’ünde kullanacağı için çoğunlukla Kapsam 1 ve 2’nizi, bazen ürün başına emisyonu ister.
- CBAM (Sınırda Karbon Düzenlemesi): Kurumsal kapsam mantığıyla değil, ürün başına gömülü emisyon mantığıyla çalışır. Kurumsal Kapsam 3 hesabı CBAM beyanının yerine geçmez. Ürününüzün kapsamda olup olmadığını görmek için CBAM kontrol listesine bakabilirsiniz.
Bu nedenle “Kapsam 3’ü de hesaplamalı mıyız?” sorusunun tek bir cevabı yoktur; bakılması gereken, talebi kimin, hangi çerçeveyle ve hangi amaçla yaptığıdır. Mevzuat tarafında hangi işletmenin hangi yükümlülükle karşılaştığını karbon ayak izi hesaplama zorunlu mu yazısı ayrıntılı ele alıyor.
Kapsamları belirledikten sonra hangi fatura ve kaydın hangi emisyona karşılık geldiğini görmek için karbon ayak izi hesabında faturadan sonuca rehberimize göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kapsam 1, 2 ve 3’ün toplamı şirketin karbon ayak izi midir?
Evet, kurumsal karbon ayak izi seçilen sınır içindeki üç kapsamın toplamıdır. Ancak birçok işletme ilk yıl yalnızca Kapsam 1 ve 2’yi raporlar; bu durumda raporda Kapsam 3’ün dahil edilmediği açıkça belirtilmelidir.
Bir şirketin Kapsam 1’i başka bir şirketin Kapsam 3’ü olabilir mi?
Evet ve bu sistemin doğal sonucudur. Tedarikçinizin fabrika bacası onun Kapsam 1’i, sizin Kapsam 3’ünüzdür. Çift sayım yalnızca aynı şirketin envanteri içinde yasaktır; değer zinciri boyunca aynı emisyonun farklı şirketlerin raporlarında görünmesi beklenen bir durumdur.
Kapsam 2’de yenilenebilir enerji belgesi kullanırsam emisyonum sıfır mı olur?
Piyasa bazlı hesapta belgelenmiş yenilenebilir tüketim düşük ya da sıfır faktörle hesaplanabilir. Konum bazlı hesap ise şebeke ortalamasını göstermeye devam eder. GHG Protokolü iki rakamın birlikte raporlanmasını önerir.
Küçük bir işletme Kapsam 3’e nereden başlamalı?
Genellikle satın alınan mal ve hizmetler, nakliye ve atık kategorileri ilk bakılacak yerlerdir. Önce kabaca hangi kategorinin büyük olduğu görülür, ardından o kategori için daha iyi veri toplanır.
Sonraki adım: Kapsamları doğru ayırmak, hesabın yarısıdır; diğer yarısı her kalem için doğru aktivite verisini ve emisyon faktörünü bulmaktır. Sınır belirleme, baz yıl seçimi ve ISO 14064 uyumlu adımlar için kurumsal karbon ayak izi nasıl hesaplanır rehberi bir sonraki okuma olabilir. Kapsam 3’te harcama bazlı ve aktivite bazlı yöntemler arasındaki seçim ise ayrı bir yazıda karşılaştırılıyor. Çevre yönetimini bir sistem olarak kurmak isteyenler için entegre yönetim sistemi rehberimiz de konunun kalite ve İSG ile nasıl birleştiğini gösteriyor.
Karbon ayak izinizi hesaplamanız ya da CBAM raporu vermeniz mi gerekiyor? Focuskarbon, ISO 14064 uyumlu kurumsal karbon ayak izi hesabı ve Sınırda Karbon Düzenlemesi (CBAM) raporlaması için geliştirildi; Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonlarınızı tek panelden takip edersiniz.