5188 Sayılı Kanun: İşverenin Özel Güvenlik Yükümlülükleri
Fabrika, alışveriş merkezi, site yönetimi, özel hastane ya da okul: özel güvenlik görevlisi çalıştıran ya da güvenlik şirketinden hizmet satın alan her kurum, 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun’un muhatabıdır. Bu rehber, görevlinin kendisi için değil, hizmeti alan ya da görevliyi istihdam eden taraf için yazıldı. İzin sürecini, iki temel modelin yükümlülük farkını, görevlinin nasıl çalıştırılabileceğini ve denetime hazırlığı anlatıyoruz.
Görevlinin kimlik kartı ve eğitim şartlarını merak ediyorsanız özel güvenlik kimlik kartı rehberine bakabilirsiniz. Bu yazıda idari para cezası tutarı vermiyoruz; tutarlar yeniden değerleme ile güncellendiği için ilgili bölümde ayrıntılı kaynağa yönlendiriyoruz.
Özel güvenlik hangi yollarla sağlanır?
Kanun ve Uygulama Yönetmeliği (m.7) özel güvenliğin üç yoldan sağlanabileceğini söyler:
- Kişi koruması için personel istihdam etmek: İşi veya konumu nedeniyle korunma ihtiyacı duyan kişinin özel güvenlik görevlisi çalıştırması.
- Kurum bünyesinde özel güvenlik birimi kurmak: Görevliler doğrudan kurumun çalışanıdır.
- Özel güvenlik şirketinden hizmet satın almak: Görevliler şirketin çalışanıdır, kurumun alanında görev yapar.
Hangi yolun seçileceğine kişi veya kuruluş karar verir. Kanunun 3. maddesine göre bir kuruluşta özel güvenlik birimi kurulmuş olması, ihtiyaç duyulduğunda ayrıca şirketten hizmet alınmasına engel değildir. Seçilen model, aşağıda göreceğiniz gibi bildirim yükümlülüğünün kimde olduğunu doğrudan belirler.
İlk yükümlülük: özel güvenlik izni
Hangi model seçilirse seçilsin, sürekli özel güvenlik uygulaması özel güvenlik komisyonunun kararı üzerine valinin iznine bağlıdır (Kanun m.3). Komisyon; valinin görevlendirdiği bir vali yardımcısının başkanlığında il emniyet müdürlüğü, il jandarma komutanlığı, ticaret odası ve sanayi odası temsilcilerinden oluşur. Başvuran kuruluşun temsilcisi de ilgili toplantıya üye olarak katılır (m.4).
Uygulama Yönetmeliği’nin 8. maddesine göre valiliğe yapılan başvuruda şunlar belirtilir:
- Özel güvenlik hizmetinin konusu
- Hizmetin hangi yöntemle yerine getirileceği
- Hizmetin azami kaç personel eliyle yürütüleceği
- İhtiyaç duyulan silah ve teçhizatın miktarı ve niteliği
Başvurular en geç on iş günü içinde sonuçlandırılır; izin verilenler için Özel Güvenlik İzin Belgesi düzenlenir. Toplantı, konser, para veya değerli eşya nakli gibi geçici ya da acil hâllerde komisyon kararı aranmadan valilik izni verilebilir.
Bu iznin ağırlığı ceza hükmünden anlaşılır: Kanunun 19. maddesine göre özel güvenlik iznini almadan özel güvenlik görevlisi istihdam eden kişiler veya kuruluş yöneticileri adli yaptırımla (hapis veya adli para cezası) karşılaşabilir. Yani izin, idari bir formalite değil, sürecin temelidir.
Uygulamayı sona erdirmek de kendi usulüne tabidir: geçici hâller dışındaki özel güvenlik uygulaması, en az bir ay önce başvurulması şartıyla komisyonun kararı ve valinin onayıyla sona erdirilebilir.
Birim kurmak ile şirketten hizmet almak arasındaki yükümlülük farkı
Uygulamada en çok karışan konu, bildirimlerin kim tarafından yapılacağıdır. Aşağıdaki tablo Kanun ve Uygulama Yönetmeliği hükümlerini iki model için yan yana koyar:
| Yükümlülük | Kendi özel güvenlik biriminiz | Şirketten hizmet alımı | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Göreve başlayan ve ayrılan görevlinin valiliğe bildirimi | İşveren, 15 gün içinde | Şirket yapar; kurumun ayrıca bildirim yükümlülüğü yoktur | Kanun m.11, m.12; Yön. m.20 |
| Personel listesi ve mali sorumluluk sigortası poliçelerinin valiliğe verilmesi | Kurum, personelin göreve başladığı tarihten itibaren 15 gün içinde | Şirket, 15 gün içinde | Yön. m.8; şirketler için Yön. m.10 |
| Hizmet sözleşmesinin valiliğe bildirimi | Uygulanmaz | Şirket, hizmetin başladığı gün mesai bitimine kadar | Kanun m.5 |
| Görevlilerin çalışma izin belgesi suretleri | Kurumun kendi dosyasında | Şirket, bir ay içinde hizmet alan kuruma bildirir | Kanun m.5 |
| Silah ve teçhizatın temini | Kurum | Kurum (şirketler ateşli silah alamaz ve bulunduramaz; para nakli gibi istisnalar hariç) | Kanun m.8 |
| Özel güvenlik mali sorumluluk sigortası | Kurum (özel hukuk tüzel kişisiyse) | Şirket | Kanun m.21 |
Şirketten hizmet almak bildirim yükünü büyük ölçüde şirkete taşır; ancak izin, silah ve teçhizat ile görevlinin nasıl çalıştırıldığı kurumun sorumluluğunda kalır. Şirketin size ilettiği çalışma izin belgesi suretleri, sahadaki görevlinin gerçekten yetkili olup olmadığını kontrol etmenin en basit yoludur.
Ayrıca Kanunun 5. maddesine göre özel güvenlik birimlerinde, şirket şubelerinde veya on beş ve üzeri görevlinin istihdam edildiği yerlerde en az bir güvenlik sorumlusu belirlenir; güvenlik sorumlusunda görevli şartlarına ek olarak en az önlisans mezuniyeti aranır.
Görevliyi nasıl çalıştırabilirsiniz? Görev sınırları
İşverenlerin denetimde en sık karşılaştığı sorunlar izinden çok görevlinin gündelik kullanımıyla ilgilidir. Kanunun çizdiği sınırlar şunlardır:
- Görev dışı iş yasağı: Özel güvenlik personeli, kanunda belirtilen koruma ve güvenlik hizmetleri dışında başka bir işte çalıştırılamaz (m.16). Güvenlikle ilgisi olmayan idari veya operasyonel işler bu kapsamdadır.
- Üniforma: Görevliler görev alanında ve süresince üniforma giyer; sivil kıyafetle görev ancak komisyon izniyle mümkündür (m.13).
- Kimlik kartı: Kart, görev alanında herkesin görebileceği şekilde yakaya takılır. Kartı olmayan görevli kanundaki yetkileri kullanamaz (m.12).
- Görev alanı: Yetkiler yalnızca görev süresinde ve görev alanında kullanılır; silah görev alanı dışına çıkarılamaz (m.9).
- Silahlı görevli yasağı: Eğitim ve öğretim kurumlarında, sağlık tesislerinde, talih oyunları işletmelerinde ve içkili yerlerde silahlı özel güvenlik görevlisi çalıştırılmasına izin verilmez (m.8).
- Çalışma izni: Valilikçe çalışma izni verilmeyen kişiyi özel güvenlik görevlisi olarak istihdam etmek, kanunda adli suç olarak düzenlenmiştir (m.19).
Görevli şartlarından birini sonradan kaybeden kişinin kimliği iptal edilir (m.11). Bu nedenle kimlik kartı geçerlilik ve yenileme eğitimi tarihlerini takip etmek, görevlinin olduğu kadar işverenin de işidir. Eğitim süreleri için temel ve yenileme eğitimi rehberine bakabilirsiniz.
Denetime hazırlık: işveren dosyasında ne bulunmalı?
İçişleri Bakanlığı ve valilikler, özel güvenlik birimlerini ve şirketlerini denetlemeye yetkilidir (Kanun m.22). Denetimde tespit edilen eksiklikler yazılı olarak bildirilir ve giderilmesi için eksikliğin niteliğine göre süre verilir. Denetim sırasında güvenlik sorumlusunu veya yöneticiyi bulundurmamak ve istenen bilgi, belge ve kayıtları vermemek de kanunda ayrı bir yaptırım konusudur (m.20). Kurum tarafında hazır tutulması gerekenler şöyle özetlenebilir:
- Özel Güvenlik İzin Belgesi ve komisyonun belirlediği azami personel ile silah sayısı
- Personel listesi, göreve başlama ve ayrılma bildirimlerinin örnekleri
- Özel güvenlik mali sorumluluk sigortası poliçeleri
- Görevlilerin kimlik kartı geçerlilik ve yenileme tarihleri
- Silah varsa Silah Demirbaş Defteri ile Devir Teslim ve Rapor Defteri kayıtları (Yön. m.27)
- Şirketten hizmet alınıyorsa hizmet sözleşmesi ve çalışma izin belgesi suretleri
Dosyanın ayrıntılı kontrol listesini özel güvenlik denetim dosyasının içeriğini madde madde ele alan yazıda bulabilirsiniz. Kayıtlar kâğıtta ya da dağınık tablolarda tutuluyorsa, belge takibini Excel’de tutmanın risklerine de göz atmanızı öneririz.
Güvenlik ekibinin postalarını yasal sınırlar içinde planlamak için nöbet çizelgesi nasıl hazırlanır rehberimize göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Güvenlik şirketinden hizmet alıyoruz; görevlileri valiliğe biz mi bildiririz?
Uygulama Yönetmeliği’ne göre hizmetin şirketlere gördürülmesi hâlinde kişi ve kuruluşların ayrıca bildirim yükümlülüğü yoktur; göreve başlama ve ayrılma bildirimlerini şirket yapar. Kurumun özel güvenlik izni ise yine kendi adınadır.
Özel güvenlik görevlisine güvenlik dışı bir iş verebilir miyiz?
Hayır. Kanun, özel güvenlik personelinin koruma ve güvenlik hizmetleri dışında başka bir işte çalıştırılmasını yasaklar ve bunu idari para cezası gerektiren fiiller arasında sayar.
Hastanemizde silahlı görevli çalıştırabilir miyiz?
Hayır. Sağlık tesisleri, eğitim ve öğretim kurumları, talih oyunları işletmeleri ve içkili yerlerde silahlı özel güvenlik görevlisi çalıştırılmasına izin verilmez.
Aykırılıkların ceza tutarları ne kadar?
Kanun, adli suçları ve idari para cezalarını ayrı maddelerde düzenler; idari tutarlar her yıl yeniden değerleme ile güncellenir. Güncel tabloyu 5188 idari para cezalarını derleyen rehberde inceleyebilirsiniz.
Sonuç
5188 kapsamındaki işveren yükümlülükleri üç başlıkta toplanır: özel güvenlik iznini almak ve sınırları içinde kalmak, seçilen modele göre bildirim ve sigorta işlerini doğru tarafa yaptırmak, görevliyi yalnızca koruma ve güvenlik işinde, geçerli kimlik kartıyla çalıştırmak. Bu yükümlülüklerin denetimde görünür olması ise düzenli tutulan nöbet, vardiya ve personel kayıtlarına bağlıdır. Nöbet kayıtlarının 5188 açısından nasıl tutulabileceğini elektronik nöbet defterinin yasal geçerliliğini anlatan yazıda bulabilirsiniz.
Özel güvenlik ekibinizin nöbet ve puantajını hâlâ Excel ile mi yönetiyorsunuz? FocusNöbet, elektronik nöbet defteri ile vardiya çizelgesi, izin, fazla mesai ve puantajı tek panelde toplar; 5188 ve 4857 kapsamındaki kayıtlarınız denetime hazır durur.